Een veel voorkomend scenario doet zich voor in bars, scholen en werkplekken: een vrouw voelt zich onveilig door ongewenste aandacht van een man. Ze kijkt om zich heen voor hulp, maar omstanders – vooral andere mannen – zwijgen vaak. Dit fenomeen, bekend als het omstandereffect, is niet alleen een kwestie van onverschilligheid; het is geworteld in complexe psychologische en sociale factoren.
De wetenschap van inactiviteit
Psycholoog Catherine Sanderson van Amherst College legt uit dat mensen minder snel in groepen handelen omdat de verantwoordelijkheid verspreidt. Hoe meer waarnemers aanwezig zijn, hoe minder individuele druk er is om in te grijpen. Uit onderzoek blijkt echter dat geslacht een belangrijke rol speelt: vrouwen zullen meer geneigd zijn in te grijpen dan mannen als ze getuige zijn van problematisch gedrag.
mannelijke normen en angst voor sociale reacties
Een onderzoek uit 2016 wijst op de invloed van traditionele mannelijke normen. Mannen kunnen aarzelen om in te grijpen vanwege verwarring over wat acceptabel is of uit angst voor het oordeel van leeftijdsgenoten. Psycholoog Ron Burg merkt op dat mannelijkheid vaak wordt gelijkgesteld met dominantie, waardoor interventie ‘zwak’ lijkt. Een gezondere benadering, zo betoogt hij, is het inlijsten van mannelijkheid als het beschermen van de veiligheid van de gemeenschap.
Socialisatie en dubbelzinnigheid
Waarom spreken niet meer mannen zich uit? Ten eerste zijn veel situaties dubbelzinnig. Mensen zijn bang een opmerking verkeerd te interpreteren als onschuldig ‘flirten’, terwijl het in werkelijkheid om intimidatie gaat. Deze onzekerheid leidt ertoe dat we naar anderen kijken voor signalen, waardoor nietsdoen in stand wordt gehouden. Nog verraderlijker is dat socialisatie mannen leert bepaald gedrag af te doen als ‘maar jongens die jongens zijn’, waardoor het probleem wordt geminimaliseerd voordat het zelfs maar wordt geregistreerd.
De rol van setting en krachtdynamiek
Het milieu is belangrijk. In de openbare ruimte maken anonimiteit en snelheid het gemakkelijker om verantwoordelijkheid te vermijden. Op de werkplek of op school creëert de machtsdynamiek angst voor repercussies (HR-klachten, academische consequenties). Vertrouwdheid – het kennen van de persoon die wordt lastiggevallen – kan deze traagheid echter overwinnen.
Loyaliteit versus verantwoordelijkheid
Een van de gevaarlijkste dynamieken is de druk om loyaal te blijven aan leeftijdsgenoten, zelfs als ze zich slecht gedragen. Sanderson wijst erop dat ‘hechte groepen’ prioriteit geven aan solidariteit boven ethiek, waardoor slecht gedrag ongecontroleerd kan blijven. Vooral mannen zijn bang voor vergelding of sociale uitsluiting als ze andere mannen uitschelden. Burg stelt voor om loyaliteit opnieuw te formuleren: ‘Echte loyaliteit betekent dat je je vriend ervan weerhoudt een grens te overschrijden, en dat hij zichzelf niet in verlegenheid brengt of iemand anders pijn doet.’
Minimaliseren van schade en culturele conditionering
Het probleem wordt verergerd door culturele boodschappen die schadelijk gedrag excuseren. Zinnen als ‘jongens zullen jongens zijn’ normaliseren agressie, terwijl ‘bemoei je met je eigen zaken’ interventie ontmoedigt. Mannen wordt geleerd er buiten te blijven, zelfs als het gedrag escaleert.
Hoe te handelen
Burg pleit voor ‘het oproepen van je waarden’ in plaats van ‘iemand op de korrel te nemen’. Eenvoudige interventies kunnen een verschil maken: het gesprek een andere wending geven, vragen of de persoon hulp nodig heeft, of een ferm ‘niet cool’ zeggen tegen de dader. Ook het betrekken van personeel of beveiliging in de openbare ruimte is effectief.
Verschuivende sociale normen
Interventieprogramma’s voor omstanders, zoals Bringing in the Bystander en Green Dot, hebben veelbelovende resultaten opgeleverd in het vergroten van het bewustzijn, het verminderen van de tolerantie voor intimidatie en het vergroten van het vertrouwen om in te grijpen. Sanderson benadrukt dat het creëren van een wereld waarin mensen zich uitspreken persoonlijke verantwoordelijkheid vereist: “Zou je willen dat dit iemand in je leven overkomt? Zo niet, dan heb je de plicht om actie te ondernemen.”
Uiteindelijk vereist het aanpakken van het omstandereffect het ontmantelen van giftige mannelijke normen en het bevorderen van een cultuur waarin interventie niet alleen wordt geaccepteerd, maar ook wordt verwacht. Stilte maakt schade mogelijk; Jezelf uitspreken kan levens redden.
