Voor veel duursporters, vooral vrouwen, bestaat er een wijdverbreide en gevaarlijke mythe: dat ‘gezond eten’ en het minimaliseren van de calorie-inname een voorwaarde zijn voor topprestaties. In veel atletiekkringen wordt zelfs het wegvallen van de menstruatiecyclus gezien als een teken van discipline of als een voordelig bijproduct van een slank lichaam.
Deze symptomen zijn echter vaak de eerste indicatoren van een ernstige fysiologische aandoening die bekend staat als Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S). RED-S is verre van een teken van optimalisatie, het is een toestand van metabolische crisis die onomkeerbare schade aan het skelet kan veroorzaken.
Wat is RED-S?
RED-S treedt op wanneer de energie-inname van een atleet onvoldoende is om zowel zijn intensieve fysieke training als de biologische basisfuncties te ondersteunen die nodig zijn om het lichaam draaiende te houden. Het is een toestand van Low Energy Availability (LEA).
Hoewel het menselijk lichaam zich in hoge mate kan aanpassen aan energietekorten op de korte termijn, overweldigt chronisch te weinig eten in combinatie met intensieve training deze natuurlijke afweer. De aandoening, die in 2014 formeel werd erkend door het Internationaal Olympisch Comité, vindt zijn oorsprong in de jaren zeventig, toen onderzoekers ongewoon hoge percentages stressfracturen en onregelmatige menstruatiecycli onder balletdansers opmerkten.
De biologische kosten: waarom botten breken
Het lichaam opereert volgens een strikte overlevingshiërarchie. Wanneer energie schaars is, wordt voorrang gegeven aan essentiële levensondersteunende functies – zoals hartslag en hersenactiviteit – terwijl ‘dure’ processen zoals botonderhoud en voortplanting minder prioriteit krijgen.
De impact op het skelet is snel en meetbaar:
– Metabolische onbalans: Onderzoek wijst uit dat zelfs energiebeperking op korte termijn het botmetabolisme binnen slechts vijf dagen kan verstoren.
– Het “sloop”-effect: In een gezond lichaam zijn de botvorming en -afbraak in balans. Bij een atleet met RED-S laten bloedmarkers een piek in $\beta$-CTX zien (wat botafbraak aangeeft) en een daling in P1NP (wat botvorming aangeeft). In wezen begint het lichaam zijn eigen fundament af te breken zonder enige middelen om het weer op te bouwen.
Het hormonale domino-effect
RED-S veroorzaakt een systemische uitschakeling van het endocriene systeem om energie te besparen. Dit creëert een cascade van hormonale verstoringen:
- Reproductieve uitschakeling: De hypothalamus-hypofyse-gonadale as wordt onderdrukt, wat leidt tot functionele hypothalamische amenorroe (het verlies van de menstruatiecyclus).
- Schildklierregulatie: Het lichaam vertraagt de schildklierhormoonspiegels om de stofwisseling te verlagen, waardoor het botremodelleringsproces verder wordt vertraagd.
- Groeihormoonresistentie: Hoewel de groeihormoonspiegels (GH) feitelijk kunnen stijgen naarmate het lichaam worstelt, wordt de atleet resistent tegen de effecten ervan. Cruciaal is dat de niveaus van IGF-1 (insuline-achtige groeifactor-1), die essentieel is voor de botopbouw, scherp dalen.
Het cruciale verband tussen oestrogeen en botdichtheid
Voor vrouwelijke atleten is het wegvallen van de menstruatie niet alleen een kwestie van voortplanting; het is een skeletcatastrofe. Oestrogeen is de belangrijkste regulator van de gezondheid van de botten en fungeert als een schild dat botopbouwende cellen (osteoblasten ) stimuleert en botvernietigende cellen onderdrukt (osteoclasten ).
Wanneer de oestrogeenspiegels dalen als gevolg van amenorroe, verschuift de balans agressief in de richting van botverlies. Dit is vooral gevaarlijk tijdens de adolescentie en jonge volwassenheid, aangezien vrouwen op 18-jarige leeftijd ongeveer 95% van hun totale piekbotmassa verwerven. Het verstoren van dit venster kan de integriteit van het skelet voor de rest van iemands leven in gevaar brengen.
Gevolgen op de lange termijn en de realiteit van herstel
Herstel van RED-S is niet zo eenvoudig als ‘meer eten’. De schade aan de skeletstructuur kan permanent zijn.
- Aanhoudende tekorten: Uit onderzoek onder vrouwen met vergelijkbare metabolische profielen is gebleken dat de botdichtheid zelfs 21 jaar na gewichtsherstel en de terugkeer van de menstruatiecyclus aangetast kan blijven.
- Gerichte schade: De belangrijkste tekorten komen vaak voor in het dijbeen en de lumbale wervelkolom – de zeer gewichtdragende botten die nodig zijn voor mobiliteit.
- Het verband met de menopauze: Vrouwen die lijden aan RED-S gaan de menopauze in met een lagere botdichtheid bij aanvang, waardoor hun risico op ernstige osteoporose en fracturen later in hun leven aanzienlijk toeneemt.
RED-S is een stille crisis die gezondheid op de lange termijn inruilt voor waargenomen prestatiewinst op de korte termijn.
Conclusie
RED-S is een ernstig gezondheidsrisico dat zich tot ver buiten het speelveld uitstrekt en mogelijk leidt tot levenslange kwetsbaarheid van het skelet en vroegtijdige osteoporose. Het voorkomen van deze aandoening vereist proactieve educatie en interventie van coaches, artsen en atleten om ervoor te zorgen dat ‘prestaties’ nooit ten koste gaan van de fundamentele biologische gezondheid.
